Şarlatan, charlatán ve aynı denizin dolaştırdığı kelimeler

Bazı kelimeler ilk duyulduğunda yabancı değil, garip biçimde tanıdık gelir.

Türkçedeki “şarlatan” ile İspanyolcadaki charlatán bunlardan biri.

İlk bakışta bu sadece hoş bir benzerlik gibi duruyor. Ama biraz daha yakından bakınca iş değişiyor.

Kelime, İtalyancadaki ciarlare fiiline kadar uzanıyor: yüksek sesle konuşmak, gevezelik etmek, laf kalabalığı yapmak.

Bir kelimenin izini biraz sürünce mesele yalnızca sözcük olmaktan çıkıyor.

Bir kelimenin peşinden gidince bütün Akdeniz çıkıyor.

Çünkü tarih boyunca Akdeniz yalnızca ticari malların, insanların ya da orduların hareket ettiği bir alan değildi. Aynı zamanda fikirlerin, yemeklerin, ritüellerin ve kelimelerin de dolaşım alanıydı.

Tarihçiler Akdeniz’i çoğu zaman bir sınırdan çok, bir bağlantı alanı olarak ele alır. Kıtaları ayıran değil; kıyıları, şehirleri ve insanları birbirine bağlayan bir coğrafya.

Marsilya, Cenova, Valensiya, İzmir, Napoli, Tunus, İskenderiye, İstanbul, Şam…

Bu şehirleri yalnızca harita üzerinde düşünmek eksik kalıyor. Çünkü mesele sadece coğrafya değildi; insanlar kesinlikle ama şüphesiz sesler de dolaşıyordu.

Liman kentleri yalnızca ekonomik merkezler değil, aynı zamanda yoğun karşılaşma alanlarıydı. Farklı ana dillere sahip insanların her gün pazarlık yaptığı, çalıştığı ve birlikte yaşadığı bu alanlarda kelimeler dolaşıma giriyor; bazen biçim değiştiriyor, bazen de kalıcı hâle geliyordu.

İşte tam da bu yüzden Akdeniz’de bazı kelimeler birbirine şaşırtıcı derecede tanıdık gelir.

Kelimeler çoğu zaman bir dilden diğerine birebir çevrilerek geçmez. Uzun süre birbirine temas eden toplumlarda, küçük değişimlerle başka dillere yerleşir; zamanla da sanki hep oradaymış gibi görünür.

Akdeniz bunun en görünür örneklerinden biri.

“Şarlatan” ile charlatán arasındaki benzerlik yalnızca kulağa hoş gelen bir tesadüf değil; İtalyanca merkezli kültürel ve ticari etkinin izlerinden biri.

Benzer şekilde gündelik hayatta çok sıradan görünen başka kelimeler de benzer yolculuklar yaptı.

Bugün Türkçede kullandığımız limon, Arapça laymūn üzerinden Akdeniz boyunca farklı dillere yayıldı.

Kahve ise Arapça qahwa kökenli; Osmanlı üzerinden Avrupa’ya taşınırken yalnızca içeceğin kendisi değil, adı da birlikte dolaşıma girdi.

Yani kelimeler çoğu zaman tek başına hareket etmez. Ürünler, alışkanlıklar ve gündelik hayat biçimleriyle birlikte dolaşır.

Akdeniz’de bunun daha görünür bir örneği de vardı: bugün Mediterranean Lingua Franca ya da Sabir olarak anılan karışık iletişim dili.

Orta Çağ’ın sonlarından 19. yüzyıla kadar Akdeniz limanlarında kullanılan bu pratik iletişim dili; özellikle tüccarlar, denizciler, diplomatlar ve farklı topluluklar arasında günlük anlaşmayı kolaylaştırıyordu.

Tam anlamıyla tek bir dil değildi; daha çok İtalyanca, İspanyolca, Arapça, Osmanlı Türkçesi ve başka dillerden parçalar taşıyan ortak bir iletişim alanıydı.

Aynı dili konuşmadan anlaşabilmek.

Belki de Akdeniz’in eski uzmanlık alanlarından biri buydu.

Geçen kasım ayında Valencia’daki Ciutat de les Arts i les Ciències içinde Akdeniz’e ayrılmış bir sergiyi gezerken aynı düşünce yeniden aklıma geldi.

Haritalar, kıyılar ve kültürler üzerine kurulu bu anlatı yalnızca coğrafyayı değil; görünmeyen dolaşımları da düşündürüyor.

Bu yüzden başka bir Akdeniz kentinde gezerken bazen açıklaması zor bir tanıdıklık hissi oluşuyor.

Aynı deniz farklı kıyılara vuruyor; bazen aynı kelimeleri de beraberinde taşıyor.

Bir dahaki sefere başka bir dilde sana tanıdık gelen bir kelime duyarsan bunu sakın tesadüf sanma.

Belki de o kelime senden çok önce Akdeniz’i dolaşmıştı.