Barselona’da Casa Milà’yı ziyaret ettin mi hiç?

Çatıdaki bacalara baktığında, taşın yukarı doğru incelerek yükseldiği bir siluet görürsün.

Yüzeyler dümdüz değildir; hafifçe kıvrılır, yer yer rüzgârla aşınmış gibi görünür. Hiçbiri birebir aynı değildir ama hepsi aynı aileye aittir.

Ziyaret etmediysen fotoğraflarına baktığında sana başka bir coğrafyayı hatırlatır mı dersin?

Kapadokya’daki peri bacaları da böyle yükselir. Onlar da düz çizgiden kaçar. Onlar da birbirinin tekrarı değildir ama aynı jeolojik hikâyeye aittir.

Antoni Gaudí 1906’da Barselona’da bir apartman tasarlamaya başladığında, muhtemelen Orta Anadolu’daki volkanik oluşumları hiç görmemişti.

Yine de 1912’de tamamlanan Casa Milà ile Kapadokya’daki peri bacaları yan yana düşünüldüğünde, iki farklı coğrafyanın bazen hiç konuşmadan birbirini hatırlatabildiğini fark ediyorsun.

Bu yazı, Gaudí’nin Barselona’daki çatısından Kapadokya’nın vadilerine uzanan şaşırtıcı benzerliğin peşine düşüyor: taşın biçimi nasıl oluşur, doğa ve mimari bazen nasıl aynı dili konuşur?

Çünkü mimari bazen bireysel bir seyahatten değil, yüzyıllar boyunca biriken görsel hafızadan besleniyor.

Taşın nasıl yükseldiğini, rüzgârın yüzeyi nasıl aşındırdığını, ağırlığın nasıl dengede durduğunu insanlık çok uzun zamandır izliyor.

Bu izleme hâli, coğrafyalar arasında görünmez bir ortaklık kuruyor.

Ve belki de bu yüzden, Barselona’daki bir çatı ile Orta Anadolu’daki bir kaya formu aynı anda tanıdık gelebiliyor.

Bazen mesele nerede olduğumuz değil, neye baktığımız…

Taşın Biçimi

Casa Milà’nın çatısındaki bacalar doğanın gözleminden doğan yalnızca estetik bir jest değildir.

Rüzgârın yönünü düzenleyecek biçimde tasarlanmışlardır. Yani biçimleri işlevle de ilişkilidir.

Binanın genel yapısı da benzer bir düşünceye dayanır.

Gaudí, klasik taş yapılardaki gibi dış duvarları taşıyıcı olarak kullanmak yerine, yükü içeride kurduğu kolon ve kemer sistemiyle çözer. Böylece dış cephe binayı ayakta tutmak zorunda kalmaz; daha serbest bir biçim alabilir.

Bu özgürlük dalgalanan taş yüzeyi mümkün kılar.

Cephe yük taşımadığı için değil, yük başka bir yerde çözüldüğü için kıvrılabilir.

Eğri burada zorunluluktan doğmaz; ama diğer yandan keyfi de değildir.

Gaudí doğayı taklit etmez. Onu inceler.

Ağaç dallarının çatallanma biçimini, rüzgârın taş yüzeyleri nasıl şekillendirdiğini gözlemler.

Tam da bu yüzden eğri çizgi yalnızca “estetik” değil; aynı zamanda dengedir.

Sanki taş, rüzgârın ve yerçekiminin birlikte yoğurduğu bir biçim arıyormuş gibi yükselir.

Taşın Zamanla Dansı

Kapadokya’da ise benzer bir siluet tamamen farklı bir süreçle oluşur.

Milyonlarca yıl önce gerçekleşen volkanik patlamalar bölgeye kalın tüf katmanları bırakır. Daha sert kaya üstte kalır, alttaki daha yumuşak tabaka su ve rüzgârla aşınır.

Yüzyıllar ve binyıllar boyunca süren bu süreç sonunda yukarı doğru daralan, üstü şapkalı kaya kütleleri ortaya çıkar.

Burada da form rastlantı değildir.

Fizik kuralları ve zamanın ortak sonucudur.

Sonrasında insan bu kayaların içine oyuklar açar; kiliseler, yaşam alanları inşa eder.

Doğa ve mimari birbirinden ayrılmaz.

Biri diğerinin içinden çıkar.

Kapadokya’da mimari çoğu zaman doğaya eklenmez; doğanın içinde keşfedilir.

Ortak Hafıza Gerçekten Var mıdır?

Casa Milà’da bir mimar doğanın çalışma prensiplerini inceleyerek biçim üretir.

Kapadokya’da ise doğa, fizik kurallarıyla taşı biçimlendirir; insan o biçime uyum sağlar.

İki süreç farklıdır.

Ama ortaya çıkan siluet şaşırtıcı biçimde benzerdir.

Yüzyıllar boyunca insanoğlu doğaya bakarak inşa etti.

Bu bilgi çoğu zaman yazılı olmadan aktarıldı; ustadan çırağa, kuşaktan kuşağa.

Sanırım ortak hafıza tam olarak doğanın davranışını hatırlamak.

Aynı fizik dünyasını gözlemlemek bazen benzer sezgiler üretiyor.

Farklı coğrafyalarda, farklı dönemlerde ama benzer bir denge arayışıyla ortaya çıkan formlar…

Birinde doğa zamanı kullanıyor.

Diğerinde bir mimar, doğayı inceleyerek zamanı kısaltıyor.

Yan yana Geldiklerinde

Casa Milà’nın çatısında mı doğaya daha çok yaklaşılıyor, yoksa Kapadokya’daki peri bacalarında mı mimariye benzeyen bir form var?

Bu rotada çatıdan taşın gökyüzüne doğru nasıl kıvrıldığını izleyebilir; gün doğumunda peri bacalarında rüzgârın ve zamanın biçim verdiği silueti ve bu oluşumun içine davet ettiği yaşamı fark edebilirsiniz.

Belki de iki coğrafya arasında çok daha eski, daha sessiz bir ortak hafıza vardır.

Ve belki o bağ, bir çatıda ya da bir kaya oluşumunun karşısında durup yukarı baktığın o anda kendini daha açık eder.

Bir gün Barselona’da Casa Milà’nın çatısında ya da Kapadokya’da bir vadinin ortasında durursanız, belki aynı şeyi fark edersiniz:

Bazı benzerlikler açıklama istemez, yan yana geldiklerinde görünür olurlar.