Bazı şehirleri büyük yapılarla hatırlıyoruz.
Bazılarını meydanlarıyla.
Bazılarını ise insanların her gün tekrar ettiği küçük alışkanlıklarla.
Valensiya’da bir süre yaşayınca bunun en görünür örneklerinden birinin horchata olduğunu fark ediyorsun.
İlk bakışta yalnızca soğuk, açık krem renkli bir içecek gibi duruyor. Ama şehirde biraz vakit geçirince horchatanın burada sıradan bir şey olmadığını anlıyorsun.
Bazı horchateríaların önünde küçük kuyruklar oluşuyor. İnsanlar hangi dükkâna gitmen gerektiğini anlatırken sadece iyi bir tat önermiyor; aslında çoğu sana çocukluğunu anlatıyor.
Akşam yürüyüşüne çıkan aileler ellerinde büyük bardaklar taşıyor. Aynı dükkâna her gün uğrayan insanlar var. Şehrin içinde dolaştıkça horchata bir içecekten çok, Valensiya’nın gündelik akışına yerleşmiş bir alışkanlık gibi görünmeye başlıyor.
İlginç olan şu ki onun hikâyesi tamamen Valensiya’da başlamıyor.
Bugün Valensiya’nın en yerel tatlarından biri sayılan horchatanın ana malzemesi olan chufa, özellikle Alboraya çevresiyle özdeşleşiyor.
Ancak izini geriye doğru sürünce rota Kuzey Afrika’ya, tarih ise Antik Mısır’a kadar uzanıyor. İber Yarımadası’na gelişinin ise Endülüs dönemindeki tarım ve sulama kültürüyle bağlantılı olduğu düşünülüyor.
Yani bugün Valensiya’nın en “yerel” tatlarından biri sayılan şey, aslında yüzyıllar boyunca Akdeniz içinde dolaşmış bir ürünün sonucu.
Belki de horchatayı ilginç yapan şey tam olarak bu.
Çünkü şehirlerin kimliği çoğu zaman sandığımız kadar sabit değil.
Bir yerle tamamen özdeşleşen pek çok şey, aslında başka coğrafyalardan gelen bilgilerin, ürünlerin ve alışkanlıkların zaman içinde yeniden değerlenmesi ile oluşuyor.
Akdeniz tarihi biraz da böyle ilerliyor sanırım.
Tarifler, üretim biçimleri, sulama teknikleri ve ürünler kıyılar arasında dolaşıyor; sonra bazıları yeni yerlerinde o kadar kök salıyor ki artık oraya aitmiş gibi hissediliyor.
Bugün “Chufa de Valencia” Avrupa Birliği tarafından coğrafi işaretle korunuyor. Bu koruma yalnızca bir içeceğin tarifini değil, belirli bir üretim biçimini ve tarımsal hafızayı da kapsıyor.
Ama horchatayı asıl görünür yapan şey resmî belgeler değil.
Şehrin günlük hayatındaki yeri.
Bu durum bana Osmanlı’daki şerbet kültürünü düşündürüyor.
Şerbet de yalnızca sofrada duran bir içecek değildi. İstanbul’da, İzmir’de sokaklarda dolaşan şerbetçiler, omuzlarında taşıdıkları büyük bakır güğümlerle kalabalığın arasına karışıyordu.
Yaz günlerinde meydanlarda duruyor, insanlara bardak bardak şerbet dağıtıyorlardı. Misafire şerbet ikram etmek gündelik hayatın parçasıydı; doğumlarda lohusa şerbeti hazırlanıyor, kalabalık sofralarda aynı tat tekrar tekrar dolaşıma giriyordu.
Bu yüzden şerbet de bir tariften çok, günlük hayatın içinde sürekli karşılaşılan bir şehir alışkanlığına dönüşüyordu.
Elbette horchata ile Osmanlı şerbeti aynı kültürel hikâyenin parçası değil.
Ama Akdeniz’e komşu coğrafyalarda ikisi de benzer bir şeyi gösteriyor:
Bazı tatlar yalnızca tüketilmiyor.
İnsanların yaşama biçiminin içine yerleşiyor.
Bu yüzden Valensiya’yı düşündüğümde artık aklıma yalnızca meydanlar, cepheler ya da anıtsal yapılar gelmiyor.
Çünkü bazen bir şehri anlamanın yolu, insanların her gün neye geri döndüğünü fark etmekten de geçiyor.
